Isitma patafiziologiyasi

Isitma – bu gomoyotermli jonzotlarga xos tipik patologik jarayon bo’lib, organizmni temperatura gomeostazini idora etilishini qayta quri­lishi (perestroyka) natijasida tana temperaturasini oshishi bilan xarak­terlanadi.

Ma’ruza maqsadi:Eng ko’p tarqalgan tipik patologik jarayon isitma tushunchasi, sabablari, mexanizmlari, to’qima va a’­zolardagi bo’ladigan o’zgarishlar, turlarining diag­nostik ahamiyati haqida yo’naltiruvchi ma’lumot be­rish.

Muhokama qilinadigan savollar:

  1. Termoregulyatsiya va uning buzilishi
  2. Isitma tushunchasi va etiologiyasi
  3. Patogenezi va bosqichlari
  4. Pirogen moddalar
  5. Isitmada organizmdagi o’zgarishlar
  6. Isitmada modda almashinuvi buzilishlari
  7. Isitmaning biologik ahamiyati

Isitma – bu gomoyotermli jonzotlarga xos tipik patologik jarayon bo’lib, organizmni temperatura gomeostazini idora etilishini qayta quri­lishi (perestroyka) natijasida tana temperaturasini oshishi bilan xarak­terlanadi.

Isitma gomoyotermli jonzotlar evolyutsiyasi davrida infektsion agent­larga nisbatan moslashuv reaktsiyasi shaklida yuzaga kelib, organizmni ta­biiy rezistentligini oshiradi. Ayrim vaqtlarda zarar ham keltirishi mu­mukin.

Tana temperaturasini ko’tarilishi bilan o’tadigan hamma kasalliklar qadimdan “isitma” deb atalgan.Isitma hozir mustaqil kasallik deb hi­soblanmasa ham, ba’zi kasalliklar hamon isitma deb ataladi(masalan bezgak isitmasi, iskabtopar isitmasi, Ku isitmasi).Isitmaning sabablari va rivojlanish mexanizmlari 19 asrda organizm va tashqi muhit o’rtasidagi issiqlik almashinuvi haqidagi ma’lumotlar paydo bo’lgandan keyin chuqur o’rganila boshladi. 20 asrning ikkinchi yarmida har xil bakteriyalarning pirogenlik xususiyatlari o’rganildi.Mikroblarning patogenligi va piro­genligi o’rtasida bog’liqlik yo’q.Kuchli pirogen gram manfiy mikroblarning endotoksini bo’lib, termostabildir.

1950 yillarda bakterial preparatlar organizmga kiritilganda qon va limfada ikkilamchi(endogen) pirogenlar hosil bo’lishi aniqlandi.Uning farqi  termolabilligidadir.Bu  moddadalarni  donador leykotsitlar ishlab chiqarishi aniqlandi.

 

Termoregulyatsiya

Ma’lumki, qon va ichki organlar harorati 37oS, kun davomida 1,0-1,2oS ga o’zgarib turadi. Bu farq 2,5-3,0oS atrofida bo’lsa, kishi yomon ahvolga tushadi, 43oS da hayot tugaydi.

Haroratning ma’lum bir darajada o’zgarmagan holda ushlab turilishi, ya’ni gomotermiya(yoki issiqlik gomeostazini) ta’minlash,uni hosil qilib ajratib turish,umumlashtirib aytganda kimyoviy va fizikaviy boshqarish omillari hamda mexanizmlari orqali amalga oshiriladi.

Issiqlikni asosiy manbai oziq-ovqat moddalaridir.Organizmda hosil bo’lgan energiyaning deyarli 30-40% bevosita issiqlik ko’rinishidagi holi­dir.Bu ikkilamchi issiqlikdir.

1.Ximiyaviy termoregulyatsiya-bu quyidagilar hisobiga issiqlik hosil bo’lishi bilan xarakterlanadi:

– skelet mushaklarining maxsus qisqarishi xisobiga. Mas., odam tinch yotganida mushaklarini taranglasa issiqlik hosil bo’lishi 10% ga oshadi,oz­roq harakat qilsa 50-80% ga oshadi.O·ir ish qilganda issiqlik hosil bo’lishi 400-500% gacha oshadi.

– sovuqdan mushaklar titrasa issiqlik hosil bo’lishi 2-3 barobar or­tadi.

– sovuqda jigar va buyrakda issiqlik hosil bo’lishi ortadi.

2.Fizikaviy termoregulyatsiya- bu 3 yo’l-mexanizm orqali amalga oshi­riladi: 1.issiqlikni u yoki bu qismga (muhitga) o’tkazish; 2.issiqlikni nurlanish orqali atrofga tarqatish;

3.terlash va nafas yo’li bilan bu·la­tish. Bu quyidagi yo’llar bilan uzatiladi:

– tomirlarda qonning to’lishi, oqish tezligining ortishi hisobiga te­ri orqali issiqlik yo’qotiladi. Qo’l orqali asosiy almashinuvda hosil bo’lgan issiqlikning 60% yo’qotiladi.

– teri orqali peripiratsiya hisobiga, ya’ni epiteliylar orqali suv chiqib bu·lanishi hisobiga 20% issiqlik yo’qotiladi. 1g suv bu·lansa, 0,58 kkal energiya yo’qotiladi.

– tana holatini o’zgarishi hisobiga. Mas., hayvonlar sovuqda bukla­nib oladilar.

– sovuqda “·oz terisi” bo’lganda teridagi tuklar ko’tarilib, katal­galar hosil qilinib, issiqlik ushlab qolinadi.

Haroratni idora etish va bir me’yorda ushlab turish issiqlik hosil qilish va uni ajratish jarayonlarini o’zaro munosabatlarini, ularning bir biriga muvofiqligini,qolaversa muvozanatini idora etish nerv va endok­rin tizimlari, ularning turli  bo’limlari, bo’g’imlari  orqali  amalga  oshiri­ladi.

Epiteliy ostida terining chuqur qavatida va tomirlar devorida so­vuq va issiqlikni sezuvchi retseptorlar bor. Asosiy termoregulyator markaz gipotalamusda joylashgan bo’lib,uning oldingi qismida sovuq va issiqni sezuvchi neyronlar joylashgan.Ularga ma’lumot periferiyadagi termoretsep­torlardan keladi.Bundan tashqari bu zonalar harorat o’zgarishlarini to’g’ridan-to’·ri ham sezadilar.Gipotalamusning orqa qismida esa harorat ma’lumotlari integratsiyalanadi va fizik hamda ximik termorugulyatsiyalarni boshqaruvchi effektor stimullar hosil bo’ladi.Bu markazlar uchun qo’z·alish­ni o’tkazuvchi maxsus moddalar:atsetilxolin,serotonin,noradrenalin. NaQ,KQ ionlari kontsentratsiyasining bosh miya qorinchalarida ortishi bu neyronlar qo’z·aluvchanligini o’zgartiradi.

Odamda sovuq va issiq sezuvchi retseptorlar qo’zg’alganda termoregu­lyatsiya markaziga impulslar keladi. Bu impulslar simpatik nerv yo’llari orqali moddalar almashinuvini,ion almashinuvini o’zgartiradi,titrash va hansirashlarga olib keladi.

Etiologiyasi. Isitma ko’p kasalliklarning tipik simptomi bo’lib,or­ganizmga mikroblar,ularning toksinlari, qon, oqsil, yog’lar quyilganda yuza­ga keladi. Klinikada infektsion va noinfektsion isitmalar tafovut etila­di. Isitma chaqiruvchi moddalar pirogen moddalar deyiladi. Ular ikki xil bo’ladi:

1.Birlamchi pirogenlar:

– mikroblarning endotoksinlari. Gram manfiy mikroblarning endo­toksinlari 3 qismdan iborat: lipoid, polisaxarid va oqsil. Lipoid qis­mi intoksikatsiya va isitma chaqiradi.

– asseptik  yallig’lanish va infarktlarda

– viruslar, rikketsiyalar, spiroxetalar va oqsillar

Bu moddalarning o’zi isitma chaqirmaydi,lekin ular ta’sirida orga­nizmdagi hujayralarda ikkilamchi pirogenlar ishlab chiqariladi.

2.Ikkilamchi pirogenlar:granulotsit va monotsitlarda  birlamchi piro­genlar ta’sirida hosil bo’ladi.Ular endogen leykotsitar pirogen yoki in­terleykin-1 deyiladi.

In vitro sharoitida pirogen moddalar ta’sirida neytrofillar 16-18 soat davomida, monotsitlar esa 35 soat davomida leykotsitar pirogenni  ishlab chiqaradi.  Ulardan tashqari yana  interferon, lizotsim, PG va boshqalar ham ishlab chiqariladi.

Patogenezi. Isitmaning asosida leykotsitar pirogenlar tomonidan termoregulyatsiya markazlari ishining qayta qurilishi yotadi. Bu esa markaz­ning o’ziga kelayotgan signallarni(sovuq,issiq) sezish bo’sag’asining o’zga­rishi bilan xarakterlanadi, ya’ni sovuqqa sezgir neyronlarning aktivligi oshadi,issiqqa sezgir neyronlarniki esa tormozlanadi. Natijada termore­gulyatsiya darajasi yuqoriga ko’tariladi.

Birlamchi pirogenlar ta’sirida mikro- va makrofaglar aktivlashib leykotsitar pirogen ishlab chiqariladi.Bu modda qon orqali miyaga borib gipotalamusning oldingi neyronlariga ta’sir qiladi.Natijada bu neyron­larda PG E1 ishlab chiqariladi.Bu modda hujayra ichidagi ts-AMFni parcha­lovchi ferment fosfodiesterazani ingibirlaydi.Natijada adenilattsiklaza aktivligi ortib,ts-AMF miqdori oshib termoregulyatsiya markazlari neyronla­rini sovuq va issiqqa sezgirlik darajasi o’zgaradi: sovuqqa sezgirlik ortadi,issiqqa sezgirlik ortadi.Natijada tana harorati sovuq deb qabul qilinadi,ximik va fizik termoregulyatsiya mexanizmlari ishga tushib tana haroratini ko’tarilishi ta’minlanadi.

Isitmada teromoregulyatsiya markazi faoliyatining qayta qurilishi qu­yidagicha tushintiriladi: odatda periferiyadan kelgan impulslar termore­gulyatsiya markazida integratsiyalanib fizik va ximik termoregulyatsiyaga ta’­sir qiladi.Markaz aniq belgilangan rejimda ishlaydi.Markaz ishining bu­zilishi favqulotda ta’sirlar natijasida, ya’ni isib ketish yoki sovub ke­tish vaqtida bo’lishi mumkin. Buning mexanizmi quyidagicha tushintiriladi:

1.Pirogen moddalar markazning termosezgirmas neyronlari faoliyati­ni buzadi,natijada markazning sovuqqa va issiqqa sezgir neyronlari signallarini solishtiruvchi faoliyati o’zgaradi.Bu esa harorat gomeostazi nuqtasini o’zgartiradi.

2.Harorat gomeostazining nuqtasi sovuqqa va issiqqa sezgir ney­ronlarning funktsional holati bilan ifodalanadi.Pirogenlar sovuqni se­zuvchi neyronlarning aktivligini oshiradi,issiqni sezuvchi neyronlarniki­ni esa pasaytiradi.Natijada markazning sovuqni sezish bo’sag’asi pasayadi va normal harorat pasaygan deb qabul qilinib,issiqlikning ajratish yo’l­lari berkitiladi,tana haroratinin ko’tarilishi kuzatiladi.

Isitmani ishga soluvchi molekuyar mexanizmlar hanuzgacha chuqur o’rga­nilmagan.

Isitmaning bosqichlari

Isitma jarayoni uch bosqichda boradi.

1.Haroratni ko’tarilishi davri (St.incrementi). Bunda termoregulya­tsiyani qayta qurilishi issiqlik hosil bo’lishini issiqlik yo’qotilishidan yuqori bo’lishi bilan xarakterlanadi.Ximik va fizik termoregulyatsiya jara­yonlari o’zgaradi. Issiqlik yo’qotishini kamayishi periferiyadagi tomirlarni spazmi, ter ajralishi va bu·lanishni kamayishi bilan bog’liq. “G’oz” terisi bo’lganda issiqlik yaxshi izolyatsiya bo’ladi.

Muskullar tonusini oshishi va ularni qaltirashi ularda moddalar al­mashinuvini oshirib issiqlikni hosil bo’lishini ko’paytiradi.

Buni mexanizmi quydagicha. Periferiyadagi tomirlarni spazmi termore­tseptorlarni qo’zg’atib “sovuq”ni sezishga (oznob ) olib keladi. Unga javo­ban muskullarni titrashi bo’ladi(droj). Bundan tashqari jigar, o’pka va mi­yada issiqlik hosil bo’lishi kuchayadi. Shuning uchun ham issiqlikda ham,so­vuqda ham isitma vaqtida temperaturani ko’tarilishi bir xilda bo’ladi.

2.Haroratni  yuqori  darajada saqlanib turish davri (St.fastigii).

Ma’lum darajagacha ko’tarilgan temperatura bir necha vaqt shu daraja­da turadi,yuqoriga ko’tarilmaydi,chunki shu vaqtda tomirlar kengayib is­siqlikni yo’qotish ko’payib issiqlik hosil bo’lishi bilan tenglashadi. Odam tanani qizishini sezadi, terisi issiq bo’ladi.

Bu davrda leykotsitar pirogenlar termoregulyatsiya markazini “ustano­vochnaya tochka”sini o’zgartiradi va shu darajada tana temperaturasini ush­lab turuvchi mexanizmlar ishlab  turadi.

Temperatura ko’tarilish darajasiga qarab uni quyidagi turlarini ta­fovut etiladi: temperatura 38oS gacha ko’tarilsa subfebril, 38-39oS gacha ko’tarilsa  – o’rtacha,  39-41oS gacha bo’lsa – yuqori,  41oS dan yuqori bo’lsa giperpiretik deyiladi.

3.Haroratni pasayish davri. Pirogen moddalarni ta’siri kamayaborgan sari termoregulyatsiya markazi asl holiga keladi. Tanada yig’ilgan issiqlik tomirlar kengayishi,terlash va nafasni tezlashishi hisobiga yo’qotiladi.

Isitmani intensivligi markaziy nerv sistemasini faoliyatiga, gor­monlarga bo·liqdir. Gipofiz,buyrak usti bezlarining faoliyati pasaysa isitma kuchsiz rivojlanadi.

Temperatura egri chizig’i ko’tarilish,turish va pasayish qismlaridan iborat. Bu egri chiziqni diagnostikada ahamiyati bor.

Isitmada organizmda bo’ladigan o’zgarishlar.

Markaziy nerv sistema tomonidan bo’ladigan o’zgarishlar: uyqusiz­lik, charchash, bosh og’rig’i, chil-parchinlikni sezish, hushni yo’qotish,  alahsirash va galyutsinatsiyalar. Qo’zg’lish va tormozlanish  jarayonlari  o’zgarishi natijasida yuzaga kelib bir tomondan isitmaga ikkinchi tomondan intoksikatsiya dara­jasiga ham bog’liqdir.

Isitmada ayniqsa, simpato-adrenal sistema faoliyatining o’zgarishla­ri sezilarli bo’ladi. Qonda adrenalin va noradrenalin miqdori orta bosh­laydi,  pirogen moddalar, nihoyat, isitma jarayonining o’zi kuchli stressor omil bo’lganligi uchun, xuddi umumiy adaptatsion sindromga o’xshash ichki sekret bezlar sistemasida nomaxsus o’zgarishlarga sabab bo’ladi.Bunda,chu­nonchi buyrak usti bezi po’stloq qismining giperplaziyasi,AKTG miqdori­ning oshishi,glyukokortikoid gormonlarning ko’payishi,limfotsitlarning kama­yib ketishi va h.k. kabi o’zgarishlar yuz beradiki ular ana shundan dalolat beradi.

Qon aylanish sistemasi.Tana temperaturasini 1oSga ko’tarilishi pul­sni 1 minutda 8-10 ga ortishiga olib keladi.Buni Liebermeister K (1865) qoidasi deyiladi. Bu sinus tuguni isishi,hamda simpatik nervni tonusini oshishi bilan bog’likdir.Ayrim kasalliklarda (qorin tifi,qaytalama tif) intoksikatsiya hisobiga issiqlik vaktda taxikardiya o’rniga bradikardiya bo’ladi.

Arterial bosim isitmani birinchi bosqichida teri tomirlarini spazmi hisobiga oshsa,uchinchi davrida atreriyalarni tonusining birdan pasayishi hisobiga kollaps holati ham bo’lishi mumkin.

Tashqi nafas olish birinchi bosqichda biroz sekinlashsada,temperatura ko’tarilganda bosh miyani temperaturasi oshishi hisobiga, nafas olish tezla­shadi.

Hazm sistemalarida anchagina o’zgarishlar bo’ladi:so’lak ajralish bu­zilgani uchun til quruq va qarash bo’ladi,oshqozon shirasi miqdori va kis­lotaligi kamayib ishtaha yo’qoladi.Bu o’zgarishlar ham isitma, hamda bakte­rial intoksikatsiyalar  hisobiga bo’ladi.

Moddalar almashinuvi tomonidan bo’ladigan o’zgarishlar asosiy almashi­nuvni oshishi,avvaliga uglevodlarni yonishi kuchayib keyinchalik yog’larni ok­sidlanishi kuchayadi va keton tanachalarini yig’ilishi bilan xarakterlanadi.

Oqsil almashinuvi uchun xos bo’lgan oqsillarni parchalanishi va moche­vinani  siydik bilan ko’p ajralishi, manfiy azot balansi kabi o’zgarishlar ham isitmaga, hamda intoksikatsiya bog’liqdir.

Suv-elektrolit almashinuvi tomonidan isitmani birinchi davrida ar­terial bosim ortishi natijasida diurez ko’payadi.Ikkinchi bosqichida esa aldosteron ko’p ishlab chiqarilgani uchun to’qimalarda Na ushlab qolinib diurez kamayadi. Uchinchi davrida esa xloridlarni va Na ko’p chiqarilishi bilan birga siydik va ter ko’p ajraladi.

Isitmani ahamiyati. Isitma organizmni himoya reaktsiyasi bo’lishi bilan birga ayrim hollarda  ziyonli  ham bo’lishi mumkin.

Isitma patofiziologiyasi sohasida ko’p yillar ilmiy ishlar olib bor­gan taniqli olim P.N.Veselkinning fikricha isitmalash qobiliyati evolyutsi­on rivojlanish nuqtai nazaridan biron-bir populyatsiyani saqlanishi uchun kerak bo’lgan xususiyatdirki,agar u yuz bermaydigan bo’lganda gomoyotermli hayvonat olami tabiiy tanlanish jarayonida yo’qolib ketgan bo’lardi. Bu – umumlashtirib aytilgan fikrda isitmaning asosiy biologik mohiyati ko’ri­lib turibdi.

Yuqori temperatura ko’pgina mikroblarni ko’payishiga to’sqinlik qila­di.40oSda tuberkulez tayoqchasiga streptomitsinni ta’siri 37oSdagiga nis­batan 100 barobar yuqoridir.Isitmada fagotsitoz kuchayadi,antitelolar,in­terferonlar ishlab chiqarish kuchayadi,immunokompetent hujayralarning reak­tivligi ortadi, viruslarni reproduktsiyasini bosib turuvchi hujayra ichida­gi fermentlar aktivlashadi.Isitma organizmga stress ta’sir qilgani uchun organizmni nospetsifik rezistentligini oshiradi.Shuning uchun ham tozalan­gan pirogenlar (pirogenal,piriefir va b.q.) zaxlini o’tib ketgan turla­rini suyak bo’g’in silida,o’pkani kavernali silida va boshqalarda pirotera­piya ishlatiladi.

Isitmani ana shunga ko’ra ijobiy ta’sirini nazarga olib neyrosifi­lis (zaxm), gonorreya (so’zak), psixoz, dermatit, allergiya, tromboflebit va  h.k. kabi holatlarda bemor ahvolini yaxshilashi, shifobaxsh ta’sir vositasi­da kasallikni bartaraf etishga qaratilgan. Shuning uchun undan amalda foy­dalanadilar.

 

Issiq urishi, sinonim organizmni qizib ketishi, sinonim gipertermiya.

 

Bu holatlar issiqlik balansini buzilishi natijasida organizmda is­siqlik miqdorini oshishi bilan xarakterlanadi. Buni isitmaga aloqasi yo’q,unga qarama-qarshi holat bo’lib organizmni kompensator imkoniyatlari qurigandan keyin yuzaga keladi.Isitmada termoregulyatsiya temperaturani ko’tarilishga qaratilgan bo’lib gipertermiyada esa organizm bunga qarshilik qiladi.Bunda pirogen moddalar rol uynamaydi.

Issiq urishi-bu tashqaridagi issiq faktorlar ta’sir qilganda orga­nizmni qizib ketishi bilan xarakterlanadigan holatdir.

Sababi tashqaridan ortiqcha issiqlik tushishi natijasida termoregulch­tsiyani buzilishidan kelib chiqadi.

Issiqlikni uzatishga to’sqinlik qiluvchi va issiqlik hosil bo’lishini kuchaytiruvchi omillar tanani qizib ketishini tezlatuvchi omillardir.

Issiq urishi issiq  tsexlarda ishlovchilarda,sayohlarda uchrashi mumkin.

Oftob nurlarini boshga to’g’ridan to’g’ri ta’sir qilishi natijasida of­tob urishi yuzaga keladi. Issiq yoki oftob urishlarini klinik belgilari de­yarli bir xil bo’lgani uchun ularni alohida holat deb qaralmasa ham bo’la­di.

Issiq  urish  kuchli ter ajralishi natijasida  qonni quyuqlanishi va  suv-elektrolit almashinuvini  buzilishi bilan  boradi. Markaziy nerv siste­masida miya to’qimasi va pardalarida giperemiya  va shish  bo’lgani  uchun  nev­rologik simptomlar bilan o’tadi.

Issiq urish  odamlarga  beriladigan yordam asosan organizmdan issiqlikni yo’qotishni tezlatishga  qaratilgan  bo’lishi  kerak.

Gipertermik sindrom. Bu gipotalamusda termoregulyatsiyani buzilishi natijasida birdan tana temperaturasini 40oS va undan yuqoriga  ko’tarilib ketishi bilan xarakterlanadi. Bu sindrom bosh miyani o’smalari, travmalar­da,qon quyilganda,infektsiyalarda va b.q. gipotalamusdagi termoregulyatsiya markazlarini shikastlanishidan kelib chiqadi.Bulardan tashqari narkotik moddalar va miorelaksantlar birgalikda berilganda ham kuzatilishi mum­kin.

(Visited 1 920 times, 1 visits today)

Related posts

Leave a Comment